Skip to content. | Skip to navigation

Vikaspedia


T2 2019/06/26 11:39:59.823897 GMT+0530
मुख्य / शेती / पिक उत्पादन वाढीचे तंत्रज्ञान / तृणधान्य / उन्हाळी भात लागवड तंत्रज्ञान
शेअर करा

T3 2019/06/26 11:39:59.829789 GMT+0530
Views
  • स्थिती: संपादनासाठी खुला

T4 2019/06/26 11:39:59.861150 GMT+0530

उन्हाळी भात लागवड तंत्रज्ञान

जगातील महत्वाच्या तृणधान्यांपैकी भात हे एक तृण धान्याचे पिक असून त्याखाली १५३९ लाख हेक्टर क्षेत्र असून त्याचे उत्पादन ६१८o लाख टन तर उत्पादकता ४.o२ टन प्रती हेक्टर एवढी आहे.

प्रस्तावना

जगातील महत्वाच्या तृणधान्यांपैकी भात हे एक तृण धान्याचे पिक असून त्याखाली १५३९ लाख हेक्टर क्षेत्र असून त्याचे उत्पादन ६१८o लाख टन तर उत्पादकता ४.o२ टन प्रती हेक्टर एवढी आहे. जगातील एकूण भाताखालील क्षेत्रापैकी भारताचे क्षेत्र ४४३ लाख हेक्टर, उत्पादन १३३३ लाख टन तर उत्पादकता ३.o१ टन प्रती हेक्टर एवढी आहे. जपानची ६.६५ टन प्रती हेक्टर, कोरियाची ६.५७ टन प्रती हेक्टर तर चीनची ६.२६ टन प्रती हेक्टर एवढी उत्पादकता आहे.

जगातील ५० टक्के तर भारतातील ७५ टक्के लोकांचे प्रमुख अन्न भात आहे. जगात सर्वात जास्त लोक आहारामध्ये भाताचा वापर करतात. भातामध्ये २२ टक्के उष्णांक (कॅलरीज), १७ टक्के प्रथिने आढळून येतात. त्यामुळे भात पिकाला अनन्यसाधारण महत्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्रात ज्वारी, बाजरी या पिकानंतर भाताचा तृणधान्य म्हणून तिसरा क्रमांक लागत असला तरी कोकण, विदर्भ या भागात भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक आहे.महाराष्ट्रात या पिकाखाली १५.१० लाख हेक्टर क्षेत्र असून २८.३५ लाख टन भात उत्पादन घेतले जाते. राज्याची भात उत्पादकता १८.८o क्रॅि./हे. भात एवढी आहे. उन्हाळी हंगामात हे पीक कोकण, विदर्भ आणि कोल्हापूर जिल्ह्याच्या काही भागात घेतले जाते.

उन्हाळी हंगामात या पिकाखाली ४२.८० हजार हेक्टर क्षेत्र असून १११.२0 हजार टन भात उत्पादन घेतले जाते, तर उत्पादकता २५.९७ क्रॅि./हे. भात एवढी आहे. सध्याचा लोकसंख्या वाढीचा वेग आणि भात पिकाखालील क्षेत्र व हेक्टरी उत्पादकता विचारात घेता देशाचे आणि राज्याचे भाताचे उत्पादन आणि उत्पादकता वाढविणे गरजेचे आहे.

त्यासाठी भात उत्पादनाच्या सुधारित तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणात वापर करावा लागणार आहे. तसेच उत्पादकता वाढविण्यासाठी सहाय्यक ठरणा-या विशेषत: सुधारित भात जातींच्या लागवडीखालील क्षेत्र वाढविण्याकरिता विशेष भर द्यावा लागणार आहे. कृषि विद्यापीठाने संशोधनाद्वारे प्रसारित आणि शिफारस करण्यात शिफारस करण्यात आलेल्या कर्जत-१८४, कर्जत- ३, कर्जत- ४, कर्जत- ७, रत्ना, जया, बेला, सह्याद्री- २, सह्याद्री- ३, साकोली- ६ आणि शिंदेवाही- १ या सुधारित भात जातींचा वापर करावा.

पूर्वमशागत

दुस-या नांगरणीपूर्वी हेक्टरी ७.५ टन शेणखत किंवा कंपोट खत टाकावे. पाण्याचे नियोजन करून चिखलणी करावी. चिखलणीच्या वेळी ५.0 टन गिरीपुष्प हिरवळीचे खत शेतात मिसळावे. यामुळे ५० टक्के नत्र खताची बचत होऊ शकते. उन्हाळी हंगामासाठी भाताची पेरणी डिसेंबर महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात करावी.

रोपवाटिका व्यवस्थापन

ज्या ठिकाणी रोपवाटिका तयार करावयाची आहे ती जमीन नांगरुन ढेष्कळ फोडून घ्यावीत. रोपवाटिकेला पाण्याचे योग्य नियोजन करता येईल अशा ठिकाणी रोपवाटिका असावी. एक हेक्टर क्षेत्र लागवडीसाठी १० आर क्षेत्रावरील रोपवाटिका पुरेशी होते. ढेकळे फोडून झाल्यानंतर प्रती गुंठा (आर) क्षेत्रात १oo किलो शेणखत अथवा कंपोट खत जमिनीत

मिसळावे. जमिनीचा उतार लक्षात घेऊन, उंच निच-याच्या जागी तळाशी १२0 सें.मी. व पृष्ठभागी ९० सें.मी. रुंदीचे, ८ ते १० सें.मी. उंचीच्या उतारानुसार योग्य त्या लांबीचे गादीवाफे तयार करावेत. वाफ्यांना प्रती गुंठा क्षेत्रास १ किलो युरिया व ३ किलो सिंगल सुपरफॉस्फेट द्यावे. प्रती किलो बियाण्यास २.५ ते ३ ग्रॅम प्रमाणे थायरम किंवा इमिसान हे बुरशीनाशक चोळावे. तसेच प्रती किलो बियाण्यास २५ ग्रॅम अझोटोबॅक्टर हे जिवाणूखत पाण्यात विरघळवून त्याची पेस्ट करून चोळावे आणि सावलीत सुकवावे. वाफ्यावर रुंदीस समांतर ७ ते ८ सें.मी. अंतरावर ओळीमध्ये २ ते २.५ सें.मी. खोलीवर बी पेरावे आणि ते मातीने झाकून घ्यावे. जाड दाण्याच्या जातीकरीता हेक्टरी ५o ते ६० किलो आणि बारीक दाण्याच्या जातीकरीता हेक्टरी ३५ ते ४0 किलो तर संकरित जातींसाठी हेक्टरी २० किलो बियाणे पेरावे. पेरणीनंतर १५ दिवसांनी प्रती गुंठा क्षेत्रास १ किलो युरिया खताचा दुसरा हाता द्यावा. रोपवाटिकेमधील तणांच्या बंदोबस्तासाठी पेरणीनंतर वाफे ओले होताच ऑक्झीडायरजील (६ टक्के) प्रती लीटर पाण्यात ३ मि.ली. या प्रमाणे प्रती गुंठा क्षेत्रावर ५ ते ६ लीटर पाणी या प्रमाणात फवारावे. फवारणी उलट्या दिशेने चालत करावी, म्हणजे फवारणी केलेल्या वाफ्यावर तणनाशकाचा थर राहील.

लावणी

(पुनलगण) रब्बी व उन्हाळी हंगामात पेरणीनंतर सुमारे ३५ ते ४० दिवसांनी रोपे लावणी योग्य होतात. त्यावेळी रोपांची उंची सुमारे १२ ते १५ सें.मी. व ५ ते ६ पाने फुटलेली असतात. रोपे उपटण्यापूर्वी दोन दिवस अगोदर पाणी द्यावे. जमिनीच्या मगदुराप्रमाणे लावणी १५ x १५ किंवा २० x १५ सें.मी.

अंतर ठेवून करावी.लावणी  सरळ उथळ (२.५ ते ३.५ से.मी. खोल ) करावी. उथळ लावणी केल्याने  फुटवे चांगले येतात. एका चुडात  २ ते ३  रोपे  लावावीत. संकरिंत भातासाठी एका चुडात  एकच रोप लावावं.

खत व्यवस्थापन

रब्बी व उन्हाळी भातास हेक्टरी १२० किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद आणि ५० किलो पालाश द्यावे .पहिला हफ्ता चीखलनिची वेळी ४८ किलो (सुमारे १०४ किलो युरिया ),५०किलो स्फुरद (३०० किलो सिंगल सुपर  फॉस्फेट) आणि ५८ केिलो पालाश (८५ केिलो म्युरेट  ऑफ पोटॅश) तर दुसरा हफ्ता फुटवे  येण्याच्या वेळी हेक्टरी  ४८ केिलो नम्र (लावणींनंतर ३५ ते ४० दिवसांनी आणि तिसरा हफ्ता पीक फुलोऱ्यात असताना हेक्टरी २४ किलो नत्र (लावणीनंतर ७० ते ८० दिवसांनी )द्यावा किंवा  १० टन गिरिंपुष्पाचा पाला चिखणींच्या वेळी शेतात गाडावा. हेक्टरी ५ टन गिरींपुष्पाचा पाल चिखलनीच्या  वेळी दिल्यास वरील नत्राच्या  मात्रा ५० टक्के  कमी करता येऊ शकतात .

भाताच्या सुवासिक  जातींसाठी हेक्टरी  ८० किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद आणि ५० किलो पालाश द्यावे. नत्र तीन वेळा विभागून द्यावे. रॉक  फॉसफेटमधून स्फुरद देताना सोबत हेक्टरी  कमीतकमी । ३ टन गिरीपुष्पाचे  हिरवळीचे  खत द्यावे . युरिया  व डिएपी ब्रिकेटचा वापर नियंति लावणींनंतर त्याच दिवशी करावा. प्रत्येक चार चुडांच्या चौकोनात  मध्यभागी २.७ ग्रॅम वज़नाची एक गोळी  (ब्रिकेट) हातान ७.५ ते  १० से.मी. (३ ते ४ इंच) खोल खोचावी. एक गुंठ्यास ६३५ ब्रीकेट्स (१.७५ कि.ग्रॅ.) पुरतात. त्याद्वारे  प्रती हेक्टर  ५७ कि. ग्रॅम नत्र व ३३  कि.ग्रॅम स्फुर्द पिकासउपलब्ध होते.

आंतरमशागत व पाण्याचे नियोजन

लावणीनंतर ३० ते ३५ दिवसांनी कोळपणी करून शेतात बेणणी करावी. तणांचा  प्रादुर्भाव कमी करण्यासाठी व्युटॅक्लोर हेक्टरी  १.५ केिलो क्रियाशील घटक या प्रणाणात लावणीनंतर ४ दिवसांनी फवारावे . रोपे चांगली पमुळ धरेपर्यंत शेतात २  ते ५ से.मी. पाणी ठेवावी. लोब्या येण्यापूर्वी हा दिवस व लांब्या आल्यानंतर दहा दिवसापर्यंत शेतात पाण्याची पातळी १८ से.मी. ठेवावी. पिकातील दाणे भरेपर्यंत पाण्याची पातळी ५ से.मी. ठेवावी . त्यानंतर कापणीपूर्वी ८ ते  १० दिवस शेतातील पाणी काढावे .

कापणी

सुमारे ९० टक्के दाने पिकल्यावर व रोपे हिरवट असतानाच वैभव विळ्याने जमिनीलगत कापणी करावी .मळनीनंतर २ ते ४ उन्हे देऊन धान्य वाळवावे

चारसुत्री भात लागवड

चारसूत्री भातशेती पद्धतीत मुख्यत्वंकरून पुढील व्यवस्थापन  सूत्रांचा अंतर्भाव होतो.

  1. भात पिकांच्या अवशेषांचाफेरवापर
  2. गिरीपुष्पाचा  हिरवळीचे खत झाणून वापर
  3. रोपांची नियंत्रित लावणी
  4. लावणींनंतर त्याच दिवशी युरिया-डीएपी  ब्रिकेट्सच जमीनीत खोलवर वापर.

सूत्र- १; भात पिकांच्या अवशेषांचा फेर वापर

यामध्ये मुख्यत्वेकरून दोन भाग आहेत

अ) सुधारित जातींची भाताची रौपे वाढविंन्यासाठी भाताच्या तुसाच्या राखेचा रोपवाफ्यात वापर करणे.

  1. शेतकरी  महिलानी घरगुती स्वयंपाकासाठी भाताच्या तुसावर चालणा-या चुलीचा  वापर करावा.
  2. चुलीतून मिळणाऱ्या  राखेचा साठा खड्ड्यात  करावा. रोपांना सिलिकॉन अन्नद्रव्यांचा पुरवठा व्हावा म्हणून रोपवाफ्यात प्रती चौ.मी. क्षेत्रातील मातीत हि राख अर्धा ते एक किलोग्रॅम या प्रमाणात सुधारित जातींच्या भाताचे बियाणे पेरण्यापुर्वी मिसळावी
  3. भाताच्या उत्पादनातील  तूस हा शेतावर  नैसर्गिकरीत्या तयार होणारा  टाकाऊ अवशेष आहे. त्याचा घरगुती स्वयंपाकासाठी इंधन म्हणून वापर करावा . तूस जाळल्यानंतर निर्माण होणाऱ्या तुसाच्या राखेचा रंग काळसर - भुरकट असतो. या राखेतील सिलिकॉन हे पोषक अन्नद्रव्य अस्फटीत स्वरुपात असते. त्यामुळे भातरोपांच्या निरोगी वाढीकरिता या राखेचा रोपवाफ्यात निसर्गनिर्मित सिलिका खताचा वापर करावा .

ब) रोपांच्या लावणीपूर्वी भाताचा पेंढा जमिनीत गाडणे.

या पद्धतीमध्ये पाण्यात न भिजलेला भाताचा पेंढा हेक्टरी २० क्विंटल या प्रमाणात खाचरात सगळीकडे पसरावा व पहिल्या किंवा दुसऱ्या नांगरीटिच्या वेळी जमिनीत गाडावा. शक्य असल्यास पेंढ्याचे २ ते ३ तुकडे करावेत.त्यामुळे तो कुजण्यास मदत होते. मजूर नसल्यास पेंढ्याचे तुकडे करण्याची आवश्यकता नाही . खाचरात पावसाचे पाणी साचल्यास पेंढा जमिनीत गाडणे सोपे जाते त्यामुळे तो पेंढा लवकर कुजतो.

सूत्र -२; गिरीपुष्याचा हिरवळीचे खत म्हणून वापर

  1. शेतक-यांनी वनशेतीच्या तंत्रज्ञानाच अवलंब करून गिरींपुष्पाच्या पानांचा हेक्टरी  २० ते  ३० किंटल या प्रणाणात हिरवळीचे खत म्हणून वापर करावा.
  2. शेतक-यांनी गिरीपुष्पाच्या झाडांची बांधावर, रस्त्याच्या कडेला आणि घराजवळील तसेच शेतीस योग्य नसलेल्या पडीक जमिनीवर लागवड करावी. गिरीपुष्पाच्या लागवडीकरीता २ ते ६ सें.मी. व्यासाच्या आणि ३o ते १oo सें.मी. लांबीच्या काड्या वापराव्यात. लागवड करतेवेळी काड्या जमिनीत सुमारे २० सें.मी. खोलपर्यंत लावाव्यात. काड्यांना भरपूर मुळे यावीत याकरीता जमिनीखाली लावल्या जाणा-या काडीच्या सालीवर चाकूने छोट्या खाचा कराव्यात. गिरीपुष्पाच्या बियांपासून तयार केलेली रोपे लावूनही लागवड करता येते. गिरीपुष्पाची २ ते ४. झाडे खाचरातील एक गुंठा क्षेत्रासाठी २० ते ३० किलो पाला पुरवू शकतात. दरवर्षी गिरीपुष्पाच्या फांद्या जमिनीपासून अंदाजे २० ते ४0 सें.मी. अंतरावर तोडाव्यात.
  3. गिरीपुष्पाच्या फांद्या खाचरात चिखलणीपूर्वी पसरवून ठेवाव्यात.
  4. ५ ते ७ दिवसांत फांद्यावरील पाने खाचरात गळून पडतात. राहिलेल्या फांद्या गोळा करून त्याचा जळणासाठी वापर करावा.
  5. गिरीपुष्पाची पाने चिखलणीच्या वेळी जमिनीत गाडावीत.

सूत्र -३ : रोपांची नियंत्रित लावणी पद्धतीचा अंतर्भाव केलेला आहे

रोपवाफ्यात तुसाची राख वापरून वाढविलेली ३ ते ४ आठवडे वयाची सशक्त रोपे लावणीसाठी वापरावीत. या पद्धतीमध्ये दोन चुडातील ओळीतील अंतर १५ सें.मी. असे एका आड एक दोन्ही दिशेने राखले जाईल. या पद्धतीमध्ये चुडांची संख्या प्रती चौ.मी. लावणी क्षेत्रात २५ इतकी राखली जाते. प्रत्येक चार चुडाचा १५ x १५ सें.मी.चा चौकोन होईल अशाप्रकारे रोपांची लावणी करावी.

सूत्र -४ : युरिया

डिएपी ब्रिकेट्सचा वापर चौथ्या सूत्रामध्ये रोपांच्या नियंत्रित लावणीनंतर त्याच दिवशी प्रत्येक चार चुडांच्या चौकोनात एक ब्रिकेट या प्रमाणात डायअमोनियम फॉस्फेटयुक्त युरिया (युरिया-डिएपी) ब्रिकेटस जमिनीत ७ ते १0 सें.मी. खोलीवर खोचाव्यात. युरिया - डिएपी ब्रिकेट्स हे नत्र व स्फुरदयुक्त खत आहे. प्रत्येक उशीच्या आकाराच्या एक ब्रिकेटचे वजन साधारणतः २ ते ७ ग्रॅम इतके असते. या ब्रिकेट्स युरिया (४६:०o:००) आणि डायअमोनियम सल्फेट (१८:४६:00) या उपलब्ध असणा-या खतांच्या मिश्रणापासून तयार केल्या जातात.

ब्रिकेट्सच्या खताचा दर्जा ३४ टक्के नत्र आणि १७ टक्के स्फुरद या स्वरूपात आहे. चिखलणी जमीन मऊ असते, अशी जमीन लावणीप्रमाणेच ब्रिकेट्सच्या वापरासाठीही अनुकूल असते. त्यामुळे ब्रिकेट्स जमिनीत ७ ते १0 सें.मी. खोल त्रास न होता हाताने खोचता येतात.

प्रत्येक चार चुडांच्या लावणीमुळे तयार झालेल्या एका १५ x १५ सें.मी. चौकोनाच्या मध्यभागी एक ब्रिकेट उजव्या हाताने ७ ते १o सें.मी. खोलीवर जमिनीत खोचावी. पिकास नत्र देण्याच्या या पद्धतीत प्रती १oo चौ.मी. (अंदाजे एक गुंठा किंवा १ आर) क्षेत्रात ६२५ ब्रिकेटची आवश्यकता असते. ब्रिकेट्समुळे हेक्टरी ५७ किलोग्रॅम नत्र आणि २९ किलोगॅम स्फुरद या अन्नद्रव्याचा पुरवठा होतो.


स्त्रोत - कृषी विभाग महाराष्ट्र शासन

 

3.09523809524
आपल्या सूचना पोस्ट करा

(वरील विषयासाठी जर तुमच्या काही प्रतिक्रिया किंवा सूचना असतील तर या ठिकाणी नोंदवा)

Enter the word
नेवीगेशन

T5 2019/06/26 11:40:0.100501 GMT+0530

T24 2019/06/26 11:40:0.107404 GMT+0530
Back to top

T12019/06/26 11:39:59.731166 GMT+0530

T612019/06/26 11:39:59.749359 GMT+0530

T622019/06/26 11:39:59.812325 GMT+0530

T632019/06/26 11:39:59.813366 GMT+0530