অসমীয়া   বাংলা   बोड़ो   डोगरी   ગુજરાતી   ಕನ್ನಡ   كأشُر   कोंकणी   संथाली   মনিপুরি   नेपाली   ଓରିୟା   ਪੰਜਾਬੀ   संस्कृत   தமிழ்  తెలుగు   ردو

सौर ऊर्जेद्वारे जल-शुद्धीकरण

सौर ऊर्जेद्वारे जल-शुद्धीकरण

भारतामध्ये शेतीसाठी व घरगुती वापरासाठी पारंपरिक ऊर्जेचा पुरवठा अत्यल्प आहे व त्याची पूर्तता अपारंपरिक ऊर्जा स्रोतांचा मोठ्या प्रमाणावर योग्य वापर व व्यवस्थापन करूनच होऊ शकतो. सौर ऊर्जा ही अपारंपरिक ऊर्जा स्रोत असून प्रचंड प्रमाणामध्ये निसर्गात उपलब्ध आहे. सौर ऊर्जा प्रामुख्याने विद्युत चुंबकीय लहरीद्वारे पृथ्वीवर उपलब्ध होते. भारताच्या विस्तीर्ण भूभागावर वर्षाच्या ३६५ दिवसांपैकी जवळपास २८o-३00 दिवस भरपूर सूर्यप्रकाश उपलब्ध असून प्रती चौरस मीटर भूमीवर सुमारे १५-२0 मेगा ज्युल इतकी ऊर्जा दिवसभरात उपलब्ध होते. या सौर ऊर्जेचा वापर आपण दैनंदिन जीवनाच्या गरजा भागवेिण्यासाठी करु शकतो.

सौर ऊर्जेचे विविध उपयोग

सौर औष्णिक ऊर्जा साधने

  1. सौर उष्ण जल सयंत्र (सोलर वॉटर हिंटर)
  2. सौर चुल (सोलर बॉक्स कुकर)
  3. पॅराबोलीक सोलर कुकर
  4. सौर वाळवणी सयंत्र (सोलर ड्रायर)
  5. सौर शुद्धजल संयंत्र (सोलर डिस्टीलेशन)

सौर फोटोव्होलटाईक साधने

  1. सौर कंदील (सोलर लालटेन)
  2. सौर घरघुती दिवे (स्रोलर होम लाईट सिस्टीम)
  3. स्वयंचलित सौर पथदिप (सोलर स्ट्रिट लाईट)
  4. सौर फवारणी यंत्र
  5. सौर कुंपण (सोलर फेन्सिंग।
  6. सौर पंप (सोलर वॉटर पंप)

सौर शुद्धीजल सयंत्र

समुद्राच्या खाया, मचूळ पाण्याचे तसेच अशुद्ध पाण्याचे गोड्या पाण्यात/ शुद्ध पाण्यात रूपांतर करण्यासाठी सौर ऊर्जेचा मोठ्या प्रमाणावर उपयोग होऊ शकतो. सौर शुद्धीजल यंत्रणेद्वारे मोठ्या प्रमाणावर गोड्या पाण्याची सोय केली जाऊ शकते हे पाणी पिण्यासाठी तसेच मोटार उद्योग, बॅटरीचार्जीग स्टेशन, आरोग्य केंद्र. शासकीय मोटर कार्यशाळा, प्रयोगशाळा तसेच प्रक्रेिया उद्योगामध्ये वापरले जाऊ शकते.

रचना व कार्यप्रणाली

सौर शुद्धजल संयंत्र एक हवाबंद चौंकोनी उतरता इबा असतों, तो हवाबंद करण्यासाठी फायबर रेनफोर्सड प्लॅस्टिक (FRP) या विशिष्ट प्रकारच्या प्लॅस्टिकचा उपयोग केला जातो. या डब्याच्या आतील बाजूस अॅल्युमिनीयम पत्र्याचे आवरण असून त्यावर उष्णताशोषक काळ्या रंगाचे सिलवर्टीव्ह कोटींग केलेले असते. त्यामुळे सूर्याची किरणे डब्याच्या आतील भागात शोषली जाऊन आतील तापमान वाढते. या चौकोनी (१ मी. × १ मी.) डब्याच्या वरच्या बाजूला ४ मि.मी. जाड काचेचे आवरण असून अॅल्युमिनियम किंवा प्लॅस्टिक पट्टीच्या सहाय्याने ही काच डब्यावर घट्ट बसविली जाते. चौकोनी डबा व काच यांच्यामध्ये खर सिर्लाँग वापरून डबा हवाबंद करण्यात येतो. या संयंत्रामध्ये अशुद्ध जल भरण्याकरिता एल (L) पाईपची (Pyc) रचना केली जाते.

एक चौरस मीटर सौर शुद्धजल सयंत्रामध्ये (Sular Si|) अशुद्ध जलाचा सर्वसाधारण एक इंच जाडीचा थर होईल (अंदाजे ५ लिटर ) इतके पाणी भरण्यात येते. अशुद्ध पाणी चौकोनी डब्यात भरल्यानंतर पाणी आत सोडणा-या पाईपचे तोंड बूच लावून बंद केले जाते. सौर शुद्धजल संयंत्राच्या वरील काचेच्या आवणातून सौर किरणे आतील काळा रंग (सिलवर्टीव्ह कोटिंग) दिलेल्या आवरणावर शोषली जातात. त्यामुळे आतील पाण्याचे तापमान वाढून बाष्पीभवन क्रियेने पाण्याचे रूपांतर वाफेमध्ये होते. चौकोनी डब्यामधील वाफ आपल्या नैसर्गेिक गुणधर्मानुसार वरच्या बाजूस सरकते. ही वाफ काचेच्या आतील बाजूने अडविली जाते. परंतु काचेची बाहेरील बाजू थंड असल्यामुळे वाफेचे रूपांतर पाण्याच्या थेंबामध्ये होते. काचेच्या उतरत्या रचनेमुळे असे अनेक पाण्याचे थेंब घरंगळत/घसरत खालच्या बाजूस असणा-या संकलन पाईपमध्ये जमा होतात. या संयंत्राद्वारे एक चौरस मीटर आकाराच्या चौकोनी डब्यातून दररोज २ ते २.५ लेिटर शुद्धजल मिळते.

सौर शुद्धजल संयंत्राचे फायदे

  1. कोणत्याही प्रकारच्या (विद्युत) खर्चीक ऊर्जेची गरज भासत नाही.
  2. गढूळ / मचूळ पाण्याचे रूपांतर शुद्ध जलामध्ये करता येऊ शकते.
  3. या संयंत्रामध्ये कोणताही गंजणारा भाग नसून वापरण्यास अत्यंत सोपे आहे.
  4. या संयंत्राद्वारे दुर्गम भागात तसेच समुद्रकिना-यावर पिण्यायोग्य शुद्ध पाणी मिळवता येते.
  5. या संयंत्राद्वारे कोणतेही प्रदूषण होत नाही.
  6. काही प्रमाणात स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.

सौर शुद्धजल सयंत्राची वैशिष्ट्ये

  1. एक चौरस मीटर सौर शुद्धजल संयंत्राद्वारे दररोज २ तें २.५ लेिटर शुद्ध (डिस्टिल्ड वॉटर) जल मिळते.
  2. एक चौरस मीटर संयंत्रापासून प्रतिमाह आपण १०००   ते २००० रुपये कमवू शकतो.
  3. हे संयंत्र वापरण्याकरिता पारंपरिक विद्युत ऊर्जेची आवश्यकता नाही.
  4. या संयंत्राच्या वापरामुळे पर्यावरणाची कोणत्याही प्रकारची हानी होत नाही.

सौर शुद्धजल सयंत्राची कार्यप्रणालीला प्रभावी करणाऱ्या काही बाबी

  1. सौर किरणे : सौर शुद्धजल संयंत्राची कार्यक्षमता सौर किरणावर अवलंबून असते. शुद्धजलाची निर्मिती ही सौर ऊर्जेच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असते. जर सौर किरणांची तीव्रता जास्त असेल तर सौर
  2. वा-याची गती : जशी-जशी वातावरणामध्ये वायाची गती वाढ्त जाते. त्याप्रमाणे शुद्धजल संयंत्रातील उष्णतामान कमी होते. वायाची गती जर कमी असेल तर संयंत्रापासून जास्त प्रमाणात शुद्धजल प्राप्त होते.
  3. वातावरणातील तापमान : जसे-जसे वातावरणातील तापमान वाढ्त जाते, त्याप्रमाणात सौर शुद्धजल संयंत्राची उत्पादनक्षमता वाढत  जाते.
  4. संयंत्रातील पाण्याची पातळी : संयंत्रामधील मचूळ पाण्याची पातळी जास्त असेल तर आतील पाण्याचे तापमान कमी राहते. त्यामुळे संयंत्राची उत्पादनक्षमता कमी होते. उत्पादनक्षमता वाढवण्यासाठी पाण्याची पातळी कमीतकमी ठेवणे आवश्यक आहे. १ चौरस मीटर संयंत्रासाठी १ इंच पाण्याची पातळी ठेवावी.
  5. संयंत्रामधील काचेचा उतार : संयंत्रातील वरील बाजूस असलेल्या काचेचा उतार कमीतकमी असेल तर उत्पादनक्षमता जास्त असते, परंतु काचेचा उतार जर ४० अंशापेक्षा जास्त असेल तर पाण्याचे थेंब संयंत्राच्या संकलन पाईपमध्ये न जाता संयंत्रामध्येच पडतात. त्यामुळे काचेच्या उताराचा कोन 20-30 अंशांत असावा.

सौर शुद्धजल संयंत्राची आर्थिक बाब

  • सर्वसाधारणपणे १ चौरस मीटर संयंत्राची किंमत = रु. ५०००
  • प्रती दिवस १ चौरस मीटर संयंत्रापासून मिळणारी डिस्टील वाटर = 2 तें २.५ लिटर
  • बाजारभावानुसार डिस्टील वॉटरची किंमत = रु. १५ प्रती लिटर
  • प्रती दिवस डीस्टील  वॉटरची किमत = रु. ३७.५o प्रती दिवस
  • किंमत वसूल होण्याकरिता लागणारें दिवस = संयंत्राची किंमत  / प्रतिदिवस मिळणा-या डिस्टिल वॉटरची किंमत = ५०००/३७.५० = १३३.३३(म्हणजेच १३४ दिवस)
  • सर्वसाधारपणे साडेचार ते पाच माहिन्यामध्ये सौर शुद्धजल संयंत्राची किमत वसूल होऊ शकते.

सौर शुद्धजल संयंत्र विक्रेते

महाराष्ट्र उर्जा विकास निगम पुणे (दूरध्वनी क्रमांक  ०२०/२६६१४३९९३ ) यांनी नोदणीकृत केलेल्या पुरवठादारांकडे सौर शुद्धजल सयंत्र  योग्य त्या किमतीमध्ये उपलब्ध आहे .

 

स्त्रोत - कृषी विभाग महाराष्ट्र शासन

अंतिम सुधारित : 10/7/2020



© C–DAC.All content appearing on the vikaspedia portal is through collaborative effort of vikaspedia and its partners.We encourage you to use and share the content in a respectful and fair manner. Please leave all source links intact and adhere to applicable copyright and intellectual property guidelines and laws.
English to Hindi Transliterate