शिक्षण

विद्यार्थ्यासाठी दालन

प्राणीशास्त्र 

गेंडा भुंगेरा

/education/भारतीय-शिक्षण-व्यवस्थेचा-आढावा-रचना,-उपक्रम-आणि-आव्हाने

सार्वजनिक आणि खाजगी संस्थांचे विविध मिश्रण असलेली भारतीय शिक्षण प्रणाली सर्व नागरिकांना दर्जेदार शिक्षण प्रदान करण्याचे उद्दिष्ट ठेवते. प्रगती असूनही, तिला असमान प्रवेश आणि गुणवत्तेच्या चिंतांसारख्या आव्हानांचा सामना करावा लागतो, परंतु NEP 2020 आणि तंत्रज्ञानाचा वापर यासारखे उपक्रम सुधारणेसाठी महत्त्वपूर्ण संधी देतात.

/education/3030-एकलव्य-stem-एज्युकेशन-ऑनलाइन-सिरीज

 3030 एकलव्य STEM एज्युकेशन ऑनलाइन सिरीज बद्दल माहिती प्रदान करते, CBSE द्वारे सेंटर फॉर क्रिएटिव्ह लर्निंग, IIT, गांधीनगर यांच्या सहकार्याने एक उपक्रम.

/education/बारा-गुंबद-मकबरा-आणि-मशीद-लोधी-गार्डन-दिल्ली

दिल्लीतील लोधी गार्डन येथील बारा गुंबद मकबरा आणि मशिदीची माहिती प्रदान करते

/education/93593f92694d92f93e92a940920947-935-92e93993e93593f92694d92f93e93292f947

या विभागात महाराष्ट्र, राष्ट्रीय व जागतिक विद्यापीठे व  महाविद्यालयांची आणि विविध शास्त्रीय व संशोधन संस्थांची  माहिती देण्यात आली आहे. 

/education/93693f91594d937923-93890292c902927940924-91593e939940-92e93e93993f92494092a91f-92b93f93294d92e94d938

या विभागात विद्यार्थ्यांना, शिक्षकांना तसेच इतरांना उपयोगी पडतील आशा काही माहितीपट (फिल्म) दिल्या आहेत. 

ई-मेधा (ई-मेडिकल हेरिटेज ऍक्सेशन कॅटलॉग) पोर्टल, नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन मेडिकल हेरिटेज (NIIMH) बद्दल माहिती प्रदान करते, जे पारंपारिक औषधांचे शहाणपण दर्शविणारी 12,000 हून अधिक पुस्तके ऍक्सेस करण्याची परवानगी देते.

/education/93693f91594d93792393e91a93e-90592793f91593e930

या विभागात शिक्षणाच्या अधिकाराविषयी माहिती देण्यात आली आहे. यात बालकांचे अधिकार, त्या बद्दलची पुस्तिका, अंध व अपंग मुलांच्या शिक्षणाचा अधिकार या बद्दल माहिती देण्यात आली आहे.

/education/स्वातंत्रदिन

स्वातंत्र्यदिन हा केवळ झेंडावंदन करण्याचा आणि सुट्टी उपभोगण्याचा दिवस नाही, तर तो आपल्या देशाप्रती असलेल्या कर्तव्यांची पुनर्रचना करण्याचा दिवस आहे. चला, या १५ ऑगस्टला आपण सगळे मिळून एकच संकल्प करूया ...देशाला अधिक समृद्ध, सुरक्षित आणि समतावादी बनवण्यासाठी आपण सतत कार्यरत राहू.

जय हिंद जय भारत

या विभागात शिक्षणा विषयी भारत सरकारच्या विविध योजना, कार्यक्रमांची माहिती देण्यात आली आहे.

या विभागात लोक सेवा आयोगाच्या परीक्षा, प्रवेश परीक्षा पदवी नंतर, १० वी नंतर, १२ वी नंतर या विषयांची माहिती देण्यात आली आहे.

/education/93893e93993f92494d92f93e93593f93792f940-93893094d93591593e939940

या विभागात प्रादेशिक, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय साहित्य, साहित्य प्रकार व साहित्यिकांची माहिती देण्यात आली आहे.

/education/पीएम-ई-विद्या

PM e-VIDYA बद्दल माहिती प्रदान करते - शैक्षणिक संसाधनांसाठी एक बहुविध प्रवेश उपक्रम.

/education/नॅशनल-कौन्सिल-फॉर-हॉटेल-मॅनेजमेंट-जॉइंट-एंट्रन्स-एक्झामिनेशन-(nchm-jee)

B.Sc च्या प्रवेशासाठी नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी (NTA) द्वारे आयोजित नॅशनल कौन्सिल फॉर हॉटेल मॅनेजमेंट जॉइंट एंट्रन्स एक्झामिनेशन (NCHM JEE) बद्दल माहिती प्रदान करते . (आतिथ्य आणि हॉटेल प्रशासन) शैक्षणिक वर्ष 2026-27 साठी नॅशनल कौन्सिल फॉर हॉटेल मॅनेजमेंट अँड केटरिंग टेक्नॉलॉजी (NCHM&amp;CT) शी संलग्न हॉटेल मॅनेजमेंट (IHM) संस्थेतील अभ्यासक्रम.

/education/प्रक्रिया-सुरक्षिततेतील-पदव्युत्तर-पदविका-कार्यक्रम

 कारखान्यांमध्ये कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या अपघातांना तोंड देण्यासाठी आयआयटी मद्रासने सुरू केलेल्या अशा प्रकारच्या पहिल्याच पदव्युत्तर पदविका कार्यक्रमाबद्दल माहिती प्रदान करते. 

या विभागात विविध शैक्षणिक संसाधनांच्या लिंक्स  दिल्या आहेत. 

या मध्ये विविध उपयुक्त ई- पुस्तके देण्यात आलेली आहेत. 

प्रस्तुत स्वलिखित कविता मानवी जीवनातील संवेदना, निसर्गप्रेम, आशावाद आणि सकारात्मक जीवनमूल्ये यांचे प्रभावी चित्रण करते. कवितेत भावनांची सहज अभिव्यक्ती असून, वाचकाला आत्मपरीक्षणाची आणि जीवनाकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा मिळते. साधी, ओघवती आणि अर्थपूर्ण भाषा हे या कवितेचे वैशिष्ट्य आहे.

/education/नॅशनल-इन्स्टिट्यूट-ऑफ-फॅशन-टेक्नॉलॉजी-प्रवेश-परीक्षा-2025-(niftee-2025)

नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ फॅशन टेक्नॉलॉजी प्रवेश परीक्षा 2025 (NIFTEE 2025) ही नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी (NTA) द्वारे UG, PG आणि Ph.D मध्ये प्रवेशासाठी घेतली जाईल. शैक्षणिक सत्र 2025-26 साठी संगणक आधारित चाचणी (CBT) / पेपर आधारित चाचणी (PBT) मोडमध्ये संपूर्ण भारतातील हिंदी आणि इंग्रजी माध्यमांमधील 82 शहरांमध्ये शैक्षणिक वर्ष 2025-26 साठी कार्यक्रम.

/education/आंतरविद्याशाखीय-शिक्षण-21व्या-शतकासाठी-विद्यार्थ्यांना-तयार-करणे

आंतरविद्याशाखीय शिक्षण हे विषयांमधील संबंध वाढवून आणि जटिल, वास्तविक-जगातील आव्हानांसाठी आवश्यक असलेल्या गंभीर विचारसरणी आणि समस्या सोडवण्याच्या कौशल्यांसह विद्यार्थ्यांना सुसज्ज करून पारंपारिक, सिल्ड अभ्यासक्रमापेक्षा अधिक प्रभावी शैक्षणिक दृष्टिकोन प्रदान करते. ही समग्र पद्धत प्रतिबद्धता वाढवते, 21व्या शतकातील महत्त्वपूर्ण कौशल्ये विकसित करते आणि विद्यार्थ्यांना वेगाने विकसित होत असलेल्या भविष्यासाठी तयार करते.

या विभागात शिक्षकांसाठी शिकवणे व शिकणे, माहिती तंत्रज्ञानाचा वापर, मूल्य शिक्षण, शिकवण्याच्या पद्धतीत सुधारणा करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर या विषयी माहिती देण्यात आली आहे

शिक्षण क्षेत्रतील इतर माहिती

/education/ऑटोमेटेड-परमनंट-अकादमिक-अकाउंट-रजिस्ट्री

विद्यार्थ्यांसाठी ऑटोमेटेड परमनंट अकादमिक अकाउंट रजिस्ट्री (APAAR) बद्दल अधिक जाणून घ्या

या विभागात शिक्षण क्षेत्रातील यशोगाथांची माहित देण्यात आली आहे. धोरणे व योजना या विभागात शिक्षणा विषयी भारत सरकारच्या विविध योजना, कार्यक्रमांची माहिती देण्यात आली आहे

/education/childrens-corner/93593f91c94d91e93e92893e91a940-92a94193894d924915947-92a94d93092f94b917-916947933923940

या विभागात विज्ञानाची पुस्तके, विज्ञानाचे प्रयोग, खेळणी यांचा समावेश करण्यात आला आहे.

/education/childrens-corner/93894291594d93794d92e91c94093593693e93894d92494d930

या विभागात सूक्ष्मजीवशास्त्र या बद्दल माहिती दिली आहे.

/education/childrens-corner/93593f91c94d91e93e928

या विभागात विज्ञानाची माहिती, प्रयोग देण्यात आले आहेत.

/education/childrens-corner/91c94893593593f93593f92792493e

या विभागात विद्यार्थ्यांसाठी सभोवतालची जैवविविधता कोणती असते याची माहिती दिली आहे. 

/education/childrens-corner/90593094d92593693e93894d92494d930

या विभागात अर्थशास्त्र या विषयी माहिती देण्यात आली आहे.

/education/childrens-corner/91592593e-91593593f92493e-935-91793e923940

या विभागात शालेय अभ्यासक्रमाच्या व्यतरिक्त साहस कथा, निसर्ग कविता व देशभक्तीपर गाणी यांचा समावेश करण्यात आला आहे.

/education/childrens-corner/92a91594d937940

यामध्ये सृष्टीत आढळणाऱ्या विविध पक्ष्यांची माहिती देण्यात आलेली आहे. 

/education/childrens-corner/अपार-आयडी-एका-अद्वितीय-विद्यार्थी-ओळख-प्रणालीद्वारे-भारतातील-शिक्षणात-क्रांती-घडवत-आहे

एनईपी २०२० अंतर्गत भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी एक अद्वितीय ओळखपत्र, अपार आयडी, शैक्षणिक संसाधनांपर्यंत पोहोचण्यास सुलभ करते आणि शैक्षणिक प्रगतीचा मागोवा घेते. डेटा गोपनीयता आणि डिजिटल विभाजन यासारख्या आव्हानांना तोंड देताना कार्यक्षमता, वैयक्तिकृत शिक्षण आणि डेटा-चालित निर्णय घेण्यामध्ये सुधारणा करून विद्यार्थी, संस्था आणि सरकारला फायदा होतो.

/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938

या विभागात भारतातील ऐतिहासिक घटना, भारतीय इतिहास, महत्वाच्या तारखा, स्वातंत्र्य संग्रामातील नेते या गोष्टीचा समावेश करण्यात आला आहे.

/education/childrens-corner/scholarships-and-awards

शिक्षण क्षेत्रताल्या शिष्यवृत्त्या आणि बक्षिसे यांची माहिती यात दिली आहे.

/education/childrens-corner/93693e93294792f-90592d94d92f93e93891594d93092e

या विभागात पहिली ते दहावी पर्यंतच्या वर्गांचे शालेय अभ्यासक्रम समाविष्ट आहे.

/education/childrens-corner/91c94093593894393794d91f940-935-92a93094d92f93e935930923

यामध्ये विभागात विविध वनस्पतींची माहिती देण्यात आली आहे.

/education/childrens-corner/90f91592693f93691593e930915

प्रत्यावर्ती (उलटसुलट दिशेने वाहणार्‍या) विद्युत् प्रवाहालाएकदिश करण्यासाठी उपयोगी पडणारे साधन.

/education/childrens-corner/90692f94b92893f92f928-92c94791f947

ग्रीसची पश्चिमेकडील बेटे. ३८० उ. व २०० पू.; क्षेत्रफळ सु. २,२६० चौ. किमी.; लोकसंख्या १,८३,६३३ (१९७१).

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a91594d93794d92e93e92d93f91593e

पक्ष्माभिका : काही सजीव कोशिकांच्या (पेशींच्या) मोकळ्या पृष्ठापासून पुढे आलेल्या सूक्ष्म, नाजूक व कंपनशील प्रवर्धांना (वाढींना) पक्ष्माभिका म्हणतात. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93894d92492893f-93593094d917

अंगावरील केस आणि स्तन तसेच अत्यंत मोठी क्रियाशीलता व अधिक शिशुसंगोपनक्षमता यांमुळे इतरांपासून हे प्राणी ओळखता येतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91694b92192e93e936940

या किडीचा उपद्रव मुख्यत्वेकरून ज्वारीच्या पिकाला होतो. याशिवाय गवताच्या बऱ्याच जातींना तसेच गहू, मका, बाजरी इ. पिकांवरही ही कीड आढळते.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92e915933940

मकळी : (शेंगांवरील ढेकूण). या कीटकाचा समावेश हेमिप्टेरा गणाच्या लायजिईडी कुलात करतात. अफॅनस सॉर्डिडस हे याचे शास्त्रीय नाव आहे. ह्या कुलातील कीटक आकाराने लहान व रंगाने गडद तपकिरी असतात. यांच्या सु. २,००० जाती माहीत आहेत. मकळीचा उपद्रव मुख्यतः भुईमूग व तीळ या पिकाना होतो.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594192494d93093e92e93e93893e

बेलोनिडी मत्स्यकुलातील गोड्यापाण्यात राहणारा मासा. हा भारत, श्रीलंका व ब्रह्मदेश येथे आढळतो. शास्त्रीय नाव झेनेंटोडॉन कॅन्सिला.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/908932

अँग्विलिडी मत्स्यकुलातील अँग्विला  वंशाचा मासा. या वंशाचे मासे गोड्या पाण्यात राहणारे असून यूरोप, उत्तर अमेरिका, जपान, भारत इ. प्रदेशांत आढळतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90590292193e93692f-968

सपुष्प वनस्पतीच्या लैंगिक प्रजननासाठी दोन भिन्नलिंगी पेशींची गरज असते. त्यांपैकी स्त्रीलिंगी पेशी ज्या ग्रंथीमध्ये तयार होते त्या ग्रंथीला ‘अंडाशय’ अथवा ‘किंजपुट’ म्हणतात. फुलाच्या जायांगाच्या तळाचा भाग म्हणजे अंडाशय.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90f90291d93e90792e947-93593f92490291a915

सजीव कोशिकांपासून (पेशींपासून) उत्पन्न होणार्‍या आणि सर्व जैव रासायनिक विक्रियांना उत्प्रेरक असलेल्या प्रथिनयुक्त पदार्थांना एंझाइमे असे म्हणतात. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92e94993293894d91593e

अपृष्ठवंशी म्हणजे पाठीचा कणा नसलेल्या प्राण्यांचा मॉलस्का हा एक संघ आहे. या संघात एक लाखापेक्षा अधिक विद्यमान जातींचा व याहीपेक्षा जास्त जीवाश्मी (शिळारूप अवशेषांच्या स्वरूपात आढळणऱ्या) जातींचा समावेश आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/927928941930-92d94190291794793093e-weevil

कोलिऑप्टेरा गणाच्याब्रुकिडी कुलातील पीडक कीटक. साठविलेल्या कडधान्याला अत्यंत उपद्रव देणारे हे भुंगेरे

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93994192e923940

 या अळ्या रंगाने पांढऱ्या किंवा धुरकट पांढऱ्या असून गुबगुबीत व मांसल असतात. त्यांचे अंग अर्धवर्तुळासारखे वळलेले असते. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594b92c940-92b94193291594b92c940-92e94193393e-92e94b939930940-92a93f91593e935930940932-91593e933940-92e93e936940

ही कीड कोबी, फुलकोबी, मुळा, मोहरी आणि तत्सम पिकांवर आढळते. ती भारतात सर्वत्र आढळते. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92e93e90791f

माइटच्या रूपांतरणात (विविध अवस्थांतून होणाऱ्या विकासात) निरनिराळ्या अवस्थांत फारच थोडा बदल झालेला दिसतो. अंडे, अपूर्णावस्था व पूर्णावस्था अशा स्थित्यंतरांनी यांचा आयुष्यक्रम पूर्ण होतो. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90990291f-92a94d93093e92394093693e93894d92494d930

 हा आर्टिओडॅक्टिला गणातल्या (समखुरी प्राणि-गणातल्या) टायलोपोडा उपगणाच्या कॅमेलिडी कुलातला प्राणी आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/924941921924941921947

हे कीटक बहुतेक सर्व देशांत अनेक प्रकारच्या पिकांवर, गवतांवर व अन्य वनस्पतींवर आढळून येतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594091f91593e90291a947-93593094d917940915930923

आर्थ्रोपोडा (संधिपाद) संघातील कीटकवर्ग हा सर्वांत मोठा, प्रमुख आणि अतिशय महत्त्वाचा आहे. जगातील एकंदर ज्ञात प्राणिजातींपैकी ७० टक्के जाती कीटकांच्या आहेत. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91593294d932947-gills

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90992a93e93094d91c93f924-91794192392793094d92e

सजीवाच्या हयातीत भोवतालच्या परिस्थितीच्या किंवा इतर कार्यात्मक प्रभावामुळे शरीर अगर त्याच्या भागांवर होणारे परिणामकारक बदल म्हणजे उपार्जित गुणधर्म होत.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92e92794d92f91c940935

नवजीव व पुराजीव यांच्यामधील या कालखंडास मध्यजीव ही संज्ञा देण्यात आली.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594792c932-91b93f92694d930915-91594091f915

या कीटकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याचा प्रौढ कीटक दूरध्वनीच्या केबलीवरील ३ मिमी. जाड शिशाच्या आवरणाला भोके पाडतो. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/905902921947

सर्व पक्षी, काही उभयचर प्राणी, काही सरपटणारे प्राणी आणि मासे यांच्या माद्या अंडी घालतात.  अंडी घालणार्‍या प्राण्यांना ‘अंडज’ म्हणतात. येथे फक्त पक्ष्यांच्या अंड्यांची माहिती दिलेली आहे.
वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या अंड्यांत विविधता आढळते. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93893f91593e92193e

हे मध्यम ते मोठ्या आकारमानांचे कीटक असून त्यांच्या शरीराची लांबी सामान्यपणे २–५ सेंमी. असते. सिकाडांची जास्तीत जास्त लांबी १५ सेंमी. पर्यंत असते. बोर्निओ सिकाडा सु. ७ सेंमी. लांबीचा असून त्याच्या पंखांचा विस्तार साधारणत: २० सेंमी. असतो. हे कीटक धष्टपुष्ट असून त्यांचे डोके रुंद असते.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93893e92f93293e

ही संत्री, मोसंबी, नासपती इ. फळझाडांवर आढळणारी कीड आहे. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a91594d93794d92f93e90291a93e-92593e91f92e93e91f

पक्ष्यांचा थाटमाट : (बर्ड डिस्प्ले). काही प्राणी आपल्या भावना, मनातील हेतू अगर काही संदेश द्यावयाचा असल्यास शरीराच्या विशिष्ट हालचालींचे उत्कट प्रदर्शन करून इतरांना सांगण्याचा प्रयत्न करतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/905902921

उभयलिंगी प्राण्यांच्या किंवा स्त्रीलिंगी प्राण्यांच्या अंडाशयात निर्माण होणार्‍या प्रजननक्षम पेशीला ‘अंड’ (अंडाणू) म्हणतात. या परिपक्व अंडपेशीचा शुक्रपेशीबरोबर संयोग होऊन गर्भाची निर्मिती होते. 


/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a94d93093e92394d92f93e90291a947-93893e92e93e91c93f915-91c940935928

प्राण्यांचे सामाजिक जीवन बहुतांशी त्यांच्या संदेशवहन पद्धतीवर अवलंबून आहे. या जीवनात संदेश देणारा व संदेश घेणारा, तसेच संदेशाचे संकेत व त्यावरील प्रतिसाद यांस विशेष महत्त्व आहे. हे संकेत अंगस्थिती, चेहऱ्यावरचे हावभाव, निरनिराळे ध्वनी किंवा शरीराचा स्पर्श या प्रकारांनी दिले जातात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a93e933940935-92a94d93093e923940

मित्र, भागीदार, छंद किंवा हौस म्हणून मनुष्य अनेक प्रकारचे प्राणी पाळीत आला आहे. कुणाला कोणता प्राणी पाळावासा वाटेल याचा काही नेम नाही. कुत्रा, मांजर व पक्षी हे घरगुती प्राणी म्हणून जगामध्ये सर्वत्र पाळण्यात येतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92e94592e925

कॉर्डेटा संघातील प्रोबॉसिडिया गणाच्या एलिफंटिडी कुलातील नष्ट झालेल्या महाकाय प्रण्यास मॅमथ असे म्हणतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93893f93293f91392b94b93093e

हे प्राणी खाऱ्या, गोड्या आणि खाडीच्या पाण्यात राहतात. यातील पॅरामिशियम व व्हॉर्टिसेला हे प्राणी प्रसिद्घ आहेत.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93993f93293e930947

सामान्य नाव ग्रीन स्टिंक बग (हिरवे दुर्गंधी कीटक) . हा कीटक पेंटाटॉमिडी कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव ॲक्रोस्टर्नम हिलारे असे आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91191594d91f94b91594b93094593293f92f93e

हा अ‍ॅक्टिनोझोआचा एक उपवर्ग असून यातील बहुतेक प्राणी निवहजीवी (समूह करून एके ठिकाणी राहणारे) आहेत.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93593f91593e93893e93593094b927

पुष्कळ कीटक व माइट, तसेच थोडे कवचधारी प्राणी व गोगलगाई आणि कदाचित इतर विशिष्ट आणि गटातील प्राणी आपल्या शरीराची वाढ, प्रजोत्पादन इ. जीवनव्यवहार स्वाभाविकपणे (स्वतः होऊन) काही काळ स्थगित ठेवतात. त्यांच्या या स्थितीला विकासावरोध म्हणतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594192893e932

 याचा समावेश स्कोलोपॅसिडी पक्षिकुलात करतात. हा यूरोप, आशिया, आफ्रिका व अमेरिका या खंडांत बहुतेक सगळीकडे आढळतो. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594091f915

कीटक हे संधिपाद (आर्थ्रोपोडा) संघाच्या कीटक (इन्सेक्टा) वर्गातील प्राणी होत. त्यांच्या शरीराचे शीर्ष (डोके), वक्ष (छाती) आणि उदर (पोट) असे तीन प्रमुख भाग पडतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91192b93f92f94293094992f92193f92f93e

हा एकायनोडर्माटा संघातील एल्युथेरोझोआ उपसंघाचा वर्ग आहे. या वर्गातील प्राण्यांचे शरीर ताराकार, बाहू साधे किंवा

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90592a94393794d920935902936940-invertebrates-1

अपृष्ठवंशी प्राणी

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91193894d91f94d93094591594b92193094d92e

प्राण्यांच्या क्रमविकासात (उत्क्रांतीत) प्रथम उत्पन्न झालेल्या पृष्ठवंशी (पाठीचा कणा असलेल्या ) प्राण्यांना ऑस्ट्रॅकोडर्म हे नाव दिलेले आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/917902927-91794d93090292593f

बऱ्याच पतंगांमध्ये व फुलपाखरांमध्ये गंध ग्रंथी असतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91a93f93291f-grass-fly

या कीटकाला घुंगरटे असेही नाव आहे. त्याचा समावेश डिप्टेरा गणाच्या क्लोरोपिडी कुलात होतो.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91c93292e92494d915941923-water-boatman

 विशिष्ट जलवासी कीटकांना हे नाव देतात. त्यांना नावाडी या नावानेही संबोधितात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92c91d93094d921

फॅल्कॉनिफॉर्मिस गणातील ॲक्सिपिट्रिडी कुलाच्या ब्युटिओनिनी उपकुलातील पक्ष्यांना बझर्ड असे म्हणतात. या पक्ष्याचे शास्त्रीय नाव ब्युटिओब्युटिओ असे आहे. ॲक्सिपिट्रिडी या कुलातील पक्ष्यांना सर्वसाधारणपणे गिधाड म्हणतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/915941930902917

स्तनि-वर्गातील गो-कुलात हरिण आणि कुरंग यांचा समावेश होतो. कुरंग मध्य मायोसीन कल्पात (सु. २ कोटी वर्षांपूर्वी) प्रथम उत्पन्न झाला. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90791594d200c92894d92f94192e928-92e93e936940

कीटक वर्गातील हायमेनोप्टेरा गणाच्या इक्‌न्युमोनीडी कुलातील परजीवी (दुसऱ्याच्या जीवावर जगणारी) माशी.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91694b92191593f92193e

जी कीड वनस्पतीच्या खोडात राहून आतील भाग खाऊन नुकसान करते तिला खोडकिडा असे संबोधण्यात येते. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a93694192a91594d93793f93693f91594d937923

पशुपक्ष्यांना खास प्रशिक्षण देऊन त्यांच्याकडून कौशल्याचे वा कसरतीचे वैशिष्ट्यपूर्ण खेळ करून घेतले जातात. हे खेळ रस्त्यावरील रंजनप्रकार म्हणून लोकप्रिय होते.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90590292193e93692f-967

ज्या ग्रंथीमध्ये स्त्रीबीजे (अंड) उत्पन्न होतात तिला अंडाशय म्हणतात. ते अंडकोश, बीजांडकोश व बीजांडाशय या नावांनीही ओळखले जाते. स्त्रीच्या उदरगुहेत (ओटीपोटात) उजव्या व डाव्या बाजूला प्रत्येकी एक अशी दोन अंडाशये असतात. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a94d93093e92394d92f93e90291a947-93593094d924928

प्राणी स्वतंत्रपणे किंवा समूहात असताना ज्या निरनिराळ्या हालचाली किंवा कामे करतात त्यांना प्राण्यांचे वर्तन असे म्हणतात. प्राण्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी निरनिराळ्या तऱ्हेची तंत्रे वापरण्यात आली असून प्राण्यांची वाढ, रचना, वेगवेगळ्या शरीरक्रिया, भोवतालची परिस्थिती आणि आनुवंशिकता यांच्या संदर्भात प्राणी कशा तऱ्हेने वर्तन करतात याचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/915947915-90593094d91a93f928

एकायनोडर्माटा संघातील एकायनॉयडिया वर्गाच्या क्लिपिअ‍ॅस्ट्रॉयडिया गणातील हा प्राणी आहे. केक अर्चिनाचे समुद्री अर्चिनाशी बरेच साम्य आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a94d93094b91f94b91593e93094d92194791f93e

पृष्ठरज्जूच्या वाढीनुसार प्रोटोकॉर्डेटा समूहाचे ⇨हेमिकॉर्डेटा, ⇨ट्युनिकेटा (युरोकॉर्डेटा) व ⇨ सेफॅलोकॉर्डेटा असे तीन उपसंघ सामान्यतः केले जातात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91f94b91593e-93894b90292193e-rice-weevil

कोलिऑप्टेरा गणाच्या कुर्कुलिऑनिडी कुलातील हे कीटक असून त्यांच्या तांदळातील टोका (सायटोफायलस ओरिझा) व धान्यातील सोंडा (सायटोफायलस ग्रेनेरियस) या दोन जाती साठविलेल्या धान्यांचे नुकसान करतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93893e92492d93e908-1

सातभाई पख्यांच्या विविव्ध प्रजातीची माहिती  

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93894b93893e-93993f90291793e

ज्वारी, बाजरी, द्विदल जातीची काही पिके तसेच भोपळा, काकडी यांसारख्या पिकांवर आढळून येणारे मध्यम आकाराचे कीटक. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90791594d92593f913938949930

सरीसृप (सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या) वर्गाच्या इक्थिओसॉरिया उपवर्गातील सगळ्या प्राण्यांना सामान्यत: इक्थिओसॉर म्हणतात. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/915945930915932

मासंभक्षक सस्तन प्राण्याच्या फेलिडी कुलातला हा प्राणी असल्यामुळे त्याच कुलातील सिंह, वाघ, बिबळया, रानमांजर, लिंक्स इ. प्राण्याचा हा जवळचा नातेवाईक आहे. याचे शास्त्रीय नाव फेलिक्स कॅरकल असे आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90992d92f93293f90291792493e

प्राण्यांमध्ये सर्वसामान्य पणे लिंग हे त्या प्रकारच्या जनन तंत्राचे (जनन संस्थेचे) द्योतक असते.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/924930923915

समुद्रात राहणाऱ्या प्राण्यांची स्पष्टपणे वेगवेगळी स्वाभाविक निवासस्थाने असतात व ती समुद्राच्या निरनिराळ्या भागांत वा क्षेत्रात असतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90693094d91794b92894991f

मॉलस्का संघाच्या सेफॅलोपोडा वर्गातील आठ बाहू असलेला प्राणी. याला ‘कागदी नॉटिलस’ असेही म्हणतात. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a94d93093e92393f93894393794d91f94091a947-938902918-935-93593094d917

क्रमविकासाच्या (उत्क्रांतीच्या) सिद्धांतानुसार [⟶ क्रमविकास] सर्व प्राणी एकाच आद्य-जीवापासून उत्पन्न झालेले असल्यामुळे बहुतेक सर्व प्राण्यांत काही ना काही साम्य आढळते.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594392e940-worm

अपृष्ठवंशी प्राण्यांच्या चपटकृमी (प्लॅटिहेल्मिंथिस) आणि गोलकृमी (नेमॅथेल्मिंथिस) संघांतील प्राण्यांना कृमी म्हणतात. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/915942917930

 मांसाहारी गणातील (कार्निव्होरा) मार्जार कुलातला (फेलिडी) सस्तन प्राणी. याला प्यूमा, माउंटन लायम (गिरिकेसरी  पर्वतावरचा सिंह) अशीही नावे आहेत.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91c94d93593e930940-92e91593e-91592a93e936940-90f930902921-92a93f91593e935930940932-91593e92493093e-915940921

ज्वारी, मका, कपाशी, एरंड पिकावरील कातरा कीड याविषयी माहिती

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91a93094d92e-92d94190291794793093e

कोलिऑप्टेरा गणाच्या डर्मिस्टिडी कुलातील कीटकांना चर्म भुंगेरे म्हणतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/92a93e933940935-92a94d93093e92393f

केवळ छंद, मैत्री, अभ्यास किंवा शौकाकरिता पाळण्यात येणाऱ्या प्राण्यांना उद्देशून येथे ‘पाळीव प्राणी’ (आवडते प्राणी, पेट ॲनिमल्स) ही संज्ञा वापरलेली आहे.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/90a

नियततापी (शरीराचे तापमान कमी अधिक स्थिर असणार्‍या) प्राण्यावर आढळणारा परजीवी (दुसर्‍या जीवावर जगणारा) कीटक.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/93094b91f93f92b94793093e

जनन तंत्रावर रोटिफेरांचे वर्गीकरण आधारित आहे. शरीरात किती अंडकोश आहेत यावर त्यांची विभागणी केली आहे. 

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/काष्ठकीटक

सामान्यतः लाकडी सामान, इमारती लाकूड व इतर लाकडी वस्तूंचा संहार करणाऱ्या विविध भुंग्यांच्या अळ्यांना काष्ठकीटक म्हणतात

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940/91594091f915926902936

 लक्षावधी कीटकांच्या चावण्यामुळे व दंशामुळे मानवाला उपद्रव होत असला, तरी सुदैवाने त्यांच्यापैकी अगदी थोड्याच कीटकांच्या दंशामुळे गंभीर स्वरूपाचे रोग होतात.

/education/childrens-corner/92a94d93093e923940

यामध्ये निसर्गात आढळणारे विविध प्राणी यांची माहिती  येथे देण्यात आलेली आहे.

या विभागात विद्यार्थीसाठी आवश्यक असलेल्या शालेय अभ्यासक्रम, विज्ञानाची पुस्तके व खेळणी, सामान्य ज्ञान, भारतीय इतिहास, कथा, कविता, गाणी या विषयांची माहिती देण्यात आली आहे.