प्रस्तावना2026 मध्ये शिक्षण क्षेत्रात Phygital Classroom ही संकल्पना वेगाने लोकप्रिय होत आहे. Phygital म्हणजे Physical + Digital यांचा समन्वय. या मॉडेलमध्ये पारंपरिक वर्गखोल्या आणि डिजिटल तंत्रज्ञान यांचा एकत्रित वापर केला जातो. प्रत्यक्ष वर्गातील अध्यापनासोबतच डिजिटल साधने, ऑनलाइन संसाधने, तसेच AR/VR (Augmented Reality / Virtual Reality) तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून विद्यार्थ्यांचा शिकण्याचा अनुभव अधिक प्रभावी बनवला जातो. Phygital Classroom म्हणजे काय?Phygital Classroom ही अशी शिक्षण पद्धत आहे जिथे शिक्षक आणि विद्यार्थी प्रत्यक्ष वर्गात उपस्थित असतात, पण शिक्षणासाठी डिजिटल साधनांचा सक्रिय वापर केला जातो. उदाहरणार्थ: स्मार्ट बोर्ड आणि टॅब्लेटचा वापर ऑनलाइन क्विझ आणि मूल्यांकन AR/VR च्या माध्यमातून प्रयोग, आभासी सहली प्रत्यक्ष चर्चा आणि डिजिटल सहभाग यांचा समतोल यामुळे शिकवणे अधिक संवादात्मक आणि समजण्यास सोपे होते. Phygital शिक्षणाची गरज का वाढत आहे?आजचे विद्यार्थी डिजिटल माध्यमांशी परिचित आहेत. केवळ पारंपरिक व्याख्यान पद्धतीमुळे अनेकदा त्यांचे लक्ष टिकून राहत नाही. Phygital मॉडेलमुळे: विद्यार्थ्यांची उत्सुकता वाढते वेगवेगळ्या शिकण्याच्या शैलींना (visual, auditory, experiential) संधी मिळते जटिल संकल्पना प्रत्यक्ष अनुभवातून समजतात Hybrid Attention Span व्यवस्थापनPhygital वर्गात विद्यार्थ्यांचे लक्ष व्यवस्थापन हे मोठे आव्हान असते. काही विद्यार्थी प्रत्यक्ष सहभागात तर काही डिजिटल साधनांकडे अधिक लक्ष देतात. यासाठी शिक्षकांनी पुढील गोष्टी लक्षात घ्याव्यात: लहान अध्यापन सत्रे: 10–15 मिनिटांचे लघु सत्र ठेवल्यास लक्ष टिकते क्रियाशील सहभाग: प्रश्नोत्तरे, मतदान (polls), छोटे गटकार्य डिजिटल ब्रेक्स: सतत स्क्रीन वापर टाळून प्रत्यक्ष चर्चा घ्यावी स्पष्ट नियम: डिजिटल साधनांचा वापर कधी आणि कसा करायचा हे ठरवणे Phygital अध्यापनासाठी उपयुक्त साधने1. AR/VR साधनेAR/VR च्या मदतीने विज्ञान प्रयोग, इतिहासातील स्थळे, किंवा मानवी शरीर रचना प्रत्यक्ष अनुभवता येते. 2. Learning Management Systems (LMS)शिक्षण साहित्य, गृहपाठ, चाचण्या यासाठी LMS उपयुक्त ठरते. 3. स्मार्ट बोर्ड व इंटरॅक्टिव अॅप्सयामुळे प्रत्यक्ष आणि डिजिटल दोन्ही विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढतो. शिक्षकांसाठी सर्वोत्तम पद्धती (Best Practices) अध्यापन उद्दिष्टे स्पष्ट ठेवणे तंत्रज्ञान हे साधन म्हणून वापरणे, पर्याय म्हणून नव्हे विद्यार्थ्यांकडून नियमित अभिप्राय घेणे डिजिटल सुरक्षिततेबाबत जागरूकता निर्माण करणे सर्व विद्यार्थ्यांना समान सहभागाची संधी देणे फायदे आणि मर्यादा फायदे: शिकण्याचा अनुभव समृद्ध होतो विद्यार्थ्यांची सक्रियता वाढते वैयक्तिक गतीनुसार शिक्षण शक्य होते मर्यादा: तांत्रिक अडचणी शिक्षकांना प्रशिक्षणाची गरज सर्व शाळांमध्ये समान सुविधा उपलब्ध नसणे निष्कर्षPhygital Classroom Management ही 2026 मधील शिक्षण क्षेत्रातील महत्त्वाची दिशा आहे. योग्य नियोजन, संतुलित तंत्रज्ञान वापर आणि प्रभावी वर्ग व्यवस्थापन केल्यास ही पद्धत शिक्षण अधिक समावेशक, संवादात्मक आणि परिणामकारक बनवू शकते. शिक्षकांनी तंत्रज्ञानाला सहाय्यक म्हणून वापरून मानवी संवाद आणि शिकण्याचा मूलभूत उद्देश केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे.